Κατά τη διάρκεια του παγωμένου χειμώνα του έτους 1973 (26 Δεκεμβρίου για να είμαστε ακριβείς) η εμφάνιση στις αίθουσες μιας ασυνήθιστης ταινίας τρόμου – λόγω του θέματος που πραγματευόταν – προκάλεσε ένα παγκόσμιο φαινόμενο, μία υστερία άνευ προηγουμένου! Ανυπόμονοι θεατές περίμεναν με τις ώρες έξω από τους κινηματογράφους υπό καταρρακτώδη βροχή για να μπορέσουν να πιάσουν στα χέρια τους το μαγικό εκείνο χαρτάκι που θα τους επέτρεπε να παρακολουθήσουν την πολυσυζητημένη ταινία με θέμα τον εξορκισμό, ένα θέμα που για πρώτη φορά παρουσιαζόταν στη μεγάλη οθόνη, αφού αποτελούσε ένα είδος ταμπού για τη βιομηχανία του θεάματος.

Οι ουρές που σχημάτιζαν τα πλήθη των θεατών που πήγαιναν να δουν το "Exorcist" καταλάμβαναν ολόκληρα τετράγωνα και θύμιζαν τεράστια φίδια κουλουριασμένα γύρω από τα κτήρια! Αυτό που συνέβαινε όμως στις αίθουσες ήταν ακόμα πιο ενδιαφέρον: η βιαιότητα των σκηνών μιας ταινίας που στην ουσία παρουσίαζε επί δύο ώρες την άγρια κακοποίηση ενός μικρού κοριτσιού από ένα σατανικό πνεύμα, έκανε πολλούς θεατές να φύγουν από την αίθουσα (αρκετοί έβγαλαν ό,τι είχαν φάει τις προηγούμενες ώρες), ενώ σε κάθε ανατριχιαστική φάση της ταινίας ακουγόταν ένας περίεργος ψίθυρος, ένα μουρμουρητό στην αίθουσα προδίδοντας τον εκνευρισμό των θεατών! Αν το χάος που σας περιέγραψα παραπάνω συνεχιζόταν επί μακρόν, τότε οι παραγωγοί της ταινίας θα έπρεπε να φωνάξουν... αληθινούς εξορκιστές για να τους απαλλάξουν από τα αλλαλάζοντα πλήθη! Το αποτέλεσμα αυτής της υστερίας ήταν το "Exorcist" να κόψει τρελά εισιτήρια (εκείνη την εποχή ήταν η δεύτερη σε έσοδα ταινία στο box office όλων των εποχών μετά το αριστουργηματικό "Godfather" του 1972) και να πυροδοτήσει μια ατελείωτη σειρά sequel (Exorcist 2: The Heretic, Exorcist 3, Exorcist: The Beginnig) και παρεμφερών ταινιών (Poltergeist 1-3 κ.λπ.).

Jesus Christ Compels You!

Το αριστουργηματικό "The Exorcist" βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του William Peter Blatty. Οταν ο Blatty ήταν ακόμα φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Georgetown, υπέπεσαν στην αντίληψή του κάποια άρθρα εφημερίδων της Washington (έτους 1949), τα οποία περιέγραφαν έναν αληθινό – υποτίθεται – εξορκισμό. Το χρονικό αυτής της περίεργης ιστορίας έχει ως εξής: στο Maryland, το απόγευμα της 15ης Ιανουαρίου του 1949, ο 14χρονος John Hoffman (το όνομα που δόθηκε στη δημοσιότητα ήταν ψεύτικο, ώστε να διατηρηθεί η ανωνυμία του μικρού παιδιού για ευνόητους λόγους) και η γιαγιά του άρχισαν να ακούνε περίεργους ήχους γρατσουνισμάτων από διάφορα μέρη του σπιτιού. Οι σαστισμένοι ένοικοι δεν μπόρεσαν να δώσουν καμία εξήγηση για την προέλευση των μυστηριωδών ήχων οι οποίοι ύστερα από 10 μέρες σταμάτησαν, για να αντικατασταθούν από μυστηριώδη βήματα και ήχους τυμπάνου! Μετά τον ξαφνικό θάνατο της θείας του John, Dorothy, τα περίεργα φαινόμενα τύπου Poltergeist συνεχίστηκαν με αυξανόμενη ένταση. Το στρώμα όπου κοιμόταν ο John άρχισε να κουνιέται βίαια, το φαγητό πετούσε στον αέρα και έπιπλα έπεφταν κάτω κάνοντας πάταγο. Ο John και οι γονείς του προσπάθησαν μάταια να επικοινωνήσουν με το πνεύμα που εκείνη τη στιγμή νόμιζαν πως ήταν το φάντασμα της θείας Dorothy! Τότε, κατά τα τέλη Φεβρουαρίου, άρχισαν να εμφανίζονται κόκκινα σημάδια στο κορμί του John, που είχαν το σχήμα λέξεων! Οι ταλαίπωροι γονείς αποτάθηκαν σε ψυχιάτρους και φυσιοθεραπευτές, αλλά κανένας δεν μπόρεσε να δώσει λύση στο πρόβλημα του γιου τους. Και επειδή οι άνθρωποι είναι παντού οι ίδιοι και όταν δεν έχουν άλλη επιλογή καταφεύγουν… στην αγκαλιά της θρησκείας, οι γονείς του John – αν και Λουθηρανοί – αποφάσισαν να συμβουλευτούν έναν καθολικό ιερέα. Οι προτάσεις του παπά – που περιλάμβαναν προσευχές και αγιασμό – χειροτέρεψαν την κατάσταση του μικρού. Οι γονείς, σε απόγνωση πλέον, πήγαν το γιο τους στο St. Louis.

Ενας ιησουίτης ιερέας, ο πάτερ Lawrence, που τον επισκέφτηκε, του άφησε δύο σταυρούς κάτω από το μαξιλάρι του. Οταν εκείνος έφυγε, ο ένας από τους σταυρούς εκσφενδονίστηκε με δύναμη στην άλλη άκρη του δωματίου και ο άλλος έπεσε στο πόδι του κρεβατιού του που άρχισε να κουνιέται. Στις 16 Μαρτίου ο Αρχιεπίσκοπος του St. Louis έδωσε άδεια στον πατέρα Lawrence να ξεκινήσει το τυπικό του εξορκισμού. Κατά τη διάρκεια της πρώτης νύχτας του εξορκισμού εμφανίστηκαν σημάδια στο σώμα του John, γύρω στις 30 φορές, που περιλάμβαναν τη λέξη Hell και το πορτρέτο ενός σατανικού προσώπου. Η 45λεπτη τελετουργία πραγματοποιήθηκε αρκετές φορές κάθε νύχτα για μία ολόκληρη βδομάδα. Η αντίδραση του John σε αυτήν άρχισε σταδιακά να γίνεται όλο και πιο μανιασμένη, περιλούζοντας με ακατονόμαστες ύβρεις τον ιερέα, ξεσπώντας διαρκώς σε σπασμούς και ουρώντας ανεξέλεγκτα πάνω στα σεντόνια. Με την άδεια των γονέων του, ο John βαφτίστηκε καθολικός (ο ιερέας δεν ξέχασε φαίνεται την πρωταρχική δουλειά του), αλλά οι αντιδράσεις του στην τελετουργία συνέχισαν να κλιμακώνονται. Ξαφνικά στις 26 Μαρτίου τα φαινόμενα σταμάτησαν απότομα, κάνοντας τον πάτερ Lawrence να πιστέψει πως ο δαιμονισμός του μικρού τελείωσε. Η χαρά του παπά όμως δεν κράτησε πολύ, καθώς στις 31 του μηνός ξανάρχισαν, όπως και ο εξορκισμός. Σε έναν από τους σπασμούς του ο δαίμων δήλωσε αυτάρεσκα “είμαι ακόμα μαζί του” διά στόματος John Hoffman. Τελικά, ύστερα από μερικές μέρες χωρίς αποτέλεσμα, ο πάτερ Lawrence διάβασε σε μια περίπτωση εξορκισμού του 1870 τον τρόπο με τον οποίο θα έδιωχνε τον δαίμονα. Το βράδυ της 16ης Απριλίου ο πάτερ ανάγκασε τον John να φορέσει μία αλυσίδα με θρησκευτικά σύμβολα και να κρατήσει στο χέρι του έναν Εσταυρωμένο κατά τη διάρκεια της τελετής. Οταν ο πάτερ διέταξε τον δαίμονα να εμφανιστεί, ο John εξερράγη σε έναν βίαιο σπασμό απίστευτης δύναμης και χρειάστηκαν 5 άτομα για να τον κρατήσουν κάτω. Τελικά, γύρω στις 11:00 το πρωί ο John διέκοψε την τελετή φωνάζοντας: “Σατανά, είμαι ο Αρχάγγελος Μιχαήλ, σε διατάζω να φύγεις απ’ αυτό το σώμα τώρα”! Υστερα από αυτό και μερικούς τελευταίους σπασμούς ο John αναφώνησε “έφυγε” και ευθύς επέστρεψε στην κανονική κατάστασή του χαμογελώντας στους παρισταμένους! Το αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν o μεν John να μεγαλώσει κανονικά χωρίς να θυμάται το δαιμονισμό του, ο δε William Blatty να διαβάσει την ιστορία του και ύστερα από 20 χρόνια να γράψει το περίφημο βιβλίο του "The Exorcist", που μεταφέρθηκε με τόση μεγάλη επιτυχία στον κινηματογράφο.

Ο εξορκισμός ως ιστορικό φαινόμενο

Παρόλο που η παλαιότερη καταγεγραμμένη περίπτωση δαιμονικής κατοχής χρονολογείται γύρω στο 500 π.Χ. στην Αίγυπτο, υπήρξαν και παλαιότεροι πολιτισμοί που πίστευαν σε σατανικά πνεύματα. Η ιουδαιο-χριστιανική πίστη στον Σατανά, ένα απόλυτα κακό ον ανεξάρτητο από τον Θεό, ξεκίνησε γύρω στο 580 π.Χ. εμφανώς επηρεασμένη από τους Βαβυλωνίους, που εκείνη την εποχή είχαν υποτελή τους τον εβραϊκό λαό. Ο χριστιανισμός κατόπιν συνέχισε τη διάδοση της πίστης σε δαιμονισμούς και εξορκισμούς στο δυτικό κόσμο. Η Βίβλος βρίθει από τέτοια παραδείγματα, στα οποία ο Ιησούς αποβάλλει τα δαιμονικά πνεύματα από τα σώματα διάφορων ατόμων. Εκείνος επίσης πέρασε τη δύναμη και το δικαίωμα του εξορκισμού στους μαθητές του. Ο Σατανάς απέκτησε πιο εξέχουσα θέση στον κόσμο όταν ο χριστιανισμός έγινε η επίσημη θρησκεία της Ρώμης. Οι άνθρωποι πίστευαν πως ο Διάβολος και οι λεγεώνες του είχαν τη δύναμη να δαιμονίσουν ανθρώπινα όντα ή ακόμα και να πάρουν ανθρώπινες μορφές προκειμένου να προωθήσουν τα σατανικά σχέδιά τους!

Στη διάρκεια του Μεσαίωνα οι δημόσιοι εξορκισμοί απεδείχθησαν πολύ δημοφιλές θέαμα για τα εξαθλιωμένα πλήθη και συχνά συνοδεύονταν από τρομερά βασανιστήρια. Τα θύματα – που το μόνο έγκλημά τους ήταν το γεγονός ότι δεν ήταν χριστιανοί και σε μερικές περιπτώσεις η άρρωστη ψυχολογική κατάστασή τους – αποκαλούνταν μάγοι και μάγισσες, για να δικαιολογήσει η εκκλησία τις ειδεχθείς πράξεις της. Γύρω στο 1583 η εκκλησία άλλαξε πορεία πλεύσης, αναγνωρίζοντας πως είναι πιθανόν κάποιες μορφές ψυχικών ασθενειών να εμφανίζουν ένα άτομο ως δαιμονισμένο. Η περίφημη “Roman Ritual” – που είδαμε στην πράξη στο "Exorcist" και δημοσιεύτηκε το 1614 – προτρέπει τους χρήστες της να βεβαιωθούν προτού την πραγματοποιήσουν ότι η περίπτωση που εξετάζουν δεν μπορεί να εξηγηθεί με ψυχολογικούς όρους. Οι μοντέρνες ιατρικές και ψυχολογικές ανακαλύψεις – όπως το Σύνδρομο Tourette – έδωσαν στην εκκλησία περισσότερα εφόδια για να μπορεί να εξηγήσει τις περιπτώσεις δαιμονισμού.

Στις μέρες μας η “Roman Ritual” χρησιμοποιείται σπανιότατα και μόνο στις περιπτώσεις που δεν μπορεί να δοθεί εξήγηση με επιστημονικά μέσα και αποτελείται από τα εξής μέρη: The Litany, Psalm 54, Adjuration (επίκληση στο Θεό για βοήθεια), Gospel Readings, Preparatory Prayer, First Exorcism, Prayer For Success, Second Exorcism (εντολές στο διαβολικό πνεύμα), Another Prayer For Success, Third and Final Exorcism και Final Prayer. Τα σημάδια ενός "αληθινού δαιμονισμού" περιλαμβάνουν ομιλία σε ξένες γλώσσες (γλωσσομαθείς ανά τον κόσμο, προσοχή!), δυνατότητα πρόβλεψης του μέλλοντος και παρουσία δυνάμεων που ξεπερνούν την ηλικία και τη σωματική διάπλαση του ατόμου. Πριν να ξεκινήσει τον εξορκισμό ο ιερέας ερευνά προηγούμενες περιπτώσεις δαιμονισμών σε μια προσπάθεια οχύρωσής του απέναντι στα κόλπα που μπορεί να εφαρμόσει ο δαίμονας. Ο ιερέας, ξεκινώντας την τελετουργία, κάνει το σήμα του σταυρού στον δαιμονισμένο, στον εαυτό του και σε όσους βρίσκονται γύρω και μετά ρίχνει αγιασμό. Κατόπιν αρχίζει να διαβάζει τη Litany Of The Saints και μια σειρά ψαλμών, προσευχών και επικλήσεων από το Ευαγγέλιο. Ο ιερέας επίσης απευθύνεται στον δαίμονα διατάζοντάς τον να βγει από το σώμα του παθόντα με τις λέξεις “The Power Of Christ Compels You”, τις οποίες ακούμε αρκετές φορές και στην ταινία. Τέλος, ο δαίμονας δεν θεωρείται εξορκισμένος παρά μόνο όταν πει στον ιερέα το όνομα και το σκοπό του. Μόλις ο δαίμων φύγει, ο πρώην δαιμονισμένος προειδοποιείται από τον ιερέα να προσέχει τον εαυτό του και να απέχει από κάθε αμαρτία, για να εμποδίσει τον δαίμονα να επανέλθει!

Δαιμόνια παραγωγή

Οταν οι διαπραγματεύσεις που έκανε ο Blatty για τη δημιουργία ενός φιλμ με πρωταγωνίστρια τη Shirley MacLaine (στο ρόλο της μητέρας της μικρής Regan) ναυάγησαν, πούλησε τα δικαιώματα του βιβλίου του στη Warner Bros και κράτησε για τον εαυτό του το σενάριο και την παραγωγή της ταινίας. Το όλο εγχείρημα προτάθηκε από τη Warner σε πολλούς κορυφαίους σκηνοθέτες, αλλά απορρίφθηκε με πρώτο και καλύτερο τον μέγα Stanley Kubrik ο οποίος, παρεμπιπτόντως, ύστερα από καιρό σκηνοθέτησε μία άλλη ταινία βασισμένη σε βιβλίο, το κλασικό "The Shining" (1980) για λογαριασμό της εταιρείας. Τελικά, οι παραγωγοί κατέληξαν στον William Friedkin που εκείνο τον καιρό είχε μόλις κερδίσει Οσκαρ σκηνοθεσίας για το φοβερό "The French Connection" (1971). Ο Friedkin αποφάσισε να χρησιμοποιήσει στην ταινία του σχετικά άγνωστους ηθοποιούς, όπως ο Jason Miller στον πρώτο ρόλο του, για να προσδώσει μεγαλύτερο ρεαλισμό στο έργο. Η Linda Blair κέρδισε το ρόλο της Regan, αφού ο Friedkin είχε τεστάρει πρώτα γύρω στις 600 κοπέλες! Το budget της ταινίας αρχικά είχε υπολογιστεί στα 4,3 εκατ. δολάρια, αλλά τελικά αυξήθηκε στο ποσό των 12 εκατ. δολαρίων λόγω των πολλών ειδικών εφέ που χρησιμοποιήθηκαν. Τα έσοδα ξεπέρασαν κάθε φαντασία: 204 εκατ. δολάρια στις ΗΠΑ, 402 εκατ. δολάρια παγκοσμίως ήταν ο απολογισμός του πρώτου “Εξορκιστή”. Τα sequel μιμήθηκαν το πρωτότυπο στην υπόθεση αλλά όχι και στα κέρδη. Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους: "Exorcist 2: The Heretic" 25 εκατ. δολάρια, "Exorcist 3" 26 εκατ. δολάρια και “Exorcist: The Beginning” 78 εκατομμύρια δολάρια.

Η συγκομιδή επίσης του πρώτου "Exorcist" σε βραβεία ήταν ιδιαίτερα εντυπωσιακή: Κέρδισε τη Χρυσή Σφαίρα για το καλύτερο δραματικό φιλμ στις Κάνες και έλαβε 10 υποψηφιότητες για Οσκαρ εκ των οποίων κέρδισε τις δύο: αυτά του διασκευασμένου σεναρίου και του ήχου. Το μεγαλύτερο μέρος της ταινίας γυρίστηκε σε στούντιο της Νέας Υόρκης, με τα εξωτερικά γυρίσματα να φιλμάρονται εντός και εκτός της Washington. Το υπνοδωμάτιο της Regan στήθηκε μέσα σε ένα “κατεψυγμένο” σκηνικό με θερμοκρασίες της τάξεως των 20 βαθμών υπό το μηδέν, που είχαν ως αποτέλεσμα το επιτυχημένο εφέ της παγωμένης ανάσας των ηθοποιών. Η κλασική σκηνή αιώρησης της Regan επιτεύχθηκε με σχοινιά που την κρατούσαν από το ταβάνι βαμμένα ειδικά για να μη φαίνονται. Τη σατανική φωνή της Regan ντουμπλάρισε η ηθοποιός Mercedes McCambridge. Μερικούς μήνες πριν από την εμφάνιση της ταινίας στους κινηματογράφους οι Warner Brothers σκέφτονταν να βάλουν στο ράφι το όλο σχέδιο, αλλά η θέληση των διανομέων να πάρουν το ρίσκο της εξόδου μιας τέτοιας ταινίας οδήγησε στο θρίαμβο του "Exorcist" και στην τοποθέτησή του ανάμεσα στις καλύτερες ταινίες όλων των εποχών.