Ατρόμητοι πολεμιστές, μαγεμένες λεπίδες, μοχθηροί μάγοι που αντλούν τη δύναμή τους από αλλόκοτα μυστικά λησμονημένων εποχών. Στο αφιέρωμα που ακολουθεί, θα επιχειρήσουμε μια συνοπτική καταγραφή της ιστορίας και της εξέλιξης ενός από τα πιο δημοφιλή παρακλάδια της φανταστικής λογοτεχνίας.
O όρος "Sword & Sorcery" (Ξίφος και Μαγεία) είναι γνωστός στους φίλους του fantasy, όμως ελάχιστοι ίσως γνωρίζουν ότι η ονομασία της ιδιαίτερης αυτής υποκατηγορίας της φανταστικής λογοτεχνίας οφείλεται στον Αμερικανό συγγραφέα Fritz Leiber. Όλα ξεκίνησαν από μια επιστολή του δημιουργού του "Elric", Michael Moorcock, στο περιοδικό "Amra", το 1961, όταν η εν λόγω κατηγορία διένυε ήδη μία περίοδο δεύτερης νεότητας, με πολλούς νέους δημιουργούς να συνεχίζουν το έργο των μεγάλων συγγραφέων της δεκαετίας του ’30. Στην επιστολή εκείνη, ο Moorcock πρότεινε τον όρο “Epic Fantasy” ως μια ευρέως αποδεκτή ονομασία για το ξεχωριστό αυτό genre του Φανταστικού, το οποίο ακολουθεί σε γενικές γραμμές τα πρότυπα που έθεσε ο R.E. Howard στα έργα του με ήρωα τον Conan.
Η απάντηση ήρθε λίγο καιρό αργότερα στις σελίδες της περιοδικής επιθεώρησης Ancalagon από τον Leiber, ο οποίος αντιπρότεινε τον όρο "Sword & Sorcery", μία ονομασία που κατά τη γνώμη του περιέγραφε με τον καλύτερο τρόπο το… αβάπτιστο ακόμα είδος. Μία ακόμα επιστολή του Αμερικανού συγγραφέα δημοσιεύτηκε σε επόμενο τεύχος του "Amra". Εκεί ο Leiber κατέθετε τη γενικότερη συλλογιστική του, συγκρίνοντας μάλιστα την ονομασία Sword & Sorcery με παρόμοιους όρους που χρησιμοποιούνταν ήδη ευρέως για να περιγράψουν έργα ιστορικής φαντασίας που περιέχουν γερές δόσεις περιπέτειας (Cloak & Sword) ή ιστορίες κατασκοπίας (Cloak & Dagger). Η επιχειρηματολογία του συγγραφέα (ο οποίος θα μας απασχολήσει και στη συνέχεια του αφιερώματός μας) φαίνεται πως στάθηκε αρκετή για να πείσει τόσο τους συναδέλφους του όσο και το αναγνωστικό κοινό. Ο όρος "Sword & Sorcery" χρησιμοποιείται από τότε για να περιγράψει το ιδιαίτερο αυτό είδος που ξεκίνησε από τα pulp περιοδικά της δεκαετίας του ’30 και βρήκε άξιους συνεχιστές τις επόμενες δεκαετίες, για να εξελιχθεί στις μέρες μας σε ένα από τα πιο αγαπητά και δημοφιλή κομμάτια της Λογοτεχνίας του Φανταστικού.
Περί ορισμών και ονομάτων
Ο γενικός όρος "fantasy" περιγράφει το ιδιαίτερο εκείνο είδος της Λογοτεχνίας του Φανταστικού που δίνει έμφαση στο υπερφυσικό και το μη πραγματικό και χωρίζεται σε αρκετές υποκατηγορίες, ανάλογα με τη θεματολογία, την πλοκή αλλά και τα σημεία στα οποία εστιάζει. Το Sword & Sorcery ακολουθεί σε γενικές γραμμές το μοτίβο της αναμέτρησης ενός κεντρικού ήρωα με κάποιον μοχθηρό εχθρό. Στην εξέλιξη του έργου, ο πρωταγωνιστής καλείται να αναλάβει κάποια επικίνδυνη αποστολή και να υπερπηδήσει σχεδόν ανυπέρβλητα εμπόδια (ή ακόμα και τη σκοτεινή πλευρά του εαυτού του) προκειμένου να φέρει σε πέρας το σκοπό του. Η δύναμη του σπαθιού τίθεται συνήθως αντιμέτωπη με τη μαγεία ή κάποιον άλλον παραπλήσιο υπερφυσικό παράγοντα, ενώ ο συγγραφέας επιλέγει να μεταφέρει το βάρος στις πιο βίαιες πτυχές της σύγκρουσης ήρωα και αντιήρωα (αρχετυπικών συμβόλων του πολεμιστή και του μάγου), μια αναμέτρηση την οποία περιγράφει με ολοζώντανες λεπτομέρειες.
Τα στοιχεία αυτά βρήκαν για πρώτη φορά έκφραση στο έργο του Robert E Howard. Οι περιπέτειες του Conan, του Kull και του Solomon Kane έθεσαν ουσιαστικά τις βάσεις για ένα νέο είδος φανταστικών ιστοριών, προσελκύοντας χιλιάδες νέους αναγνώστες και παράλληλα αποτελώντας πηγή έμπνευσης για τις επόμενες γενιές συγγραφέων.
Η πένα και το ξίφος
Ο R.E. Howard θεωρείται ο πατέρας του σύγχρονου Sword & Sorcery, όμως οι ρίζες της συγκεκριμένης υποκατηγορίας μπορούν να αναζητηθούν στο μακρινό παρελθόν. Ξεκινώντας από τα πρώτα γραπτά κείμενα, τα βασικά στοιχεία που καθορίζουν το είδος μπορούν να εντοπιστούν στο "Επος του Gilgamesh", βασιλιά της Uruk, η πληρέστερη εκδοχή του οποίου διασώζεται σε δώδεκα πήλινες πλάκες που αποτελούσαν μέρος της συλλογής κειμένων του Ασσύριου βασιλιά Ασουρμπανιπάλ (7ος αιώνας π.Χ.).
Ως ιστορικό πρόσωπο, ο Gilgamesh θεωρείται ότι έζησε περί τα μέσα της 3ης χιλιετίας π.Χ. Η τρομερή σύγκρουση μεταξύ του ημίθεου Σουμέριου βασιλιά και του άγριου Enkidu, αλλά και η μάχη των δύο ηρώων εναντίον του δαίμονα Humbaba απηχεί πολλά από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν το σύγχρονο Sword & Sorcery. Ανάλογα στοιχεία θα βρούμε αργότερα στα Ομηρικά Έπη, στη σκανδιναβική μυθολογία, στο Τραγούδι του Ρολάνδου, στους Αρθουριανούς θρύλους, στη δυτική μεσαιωνική παράδοση, αλλά και γενικότερα στη γραπτή και προφορική παράδοση ολόκληρου του κόσμου. Ωστόσο, αν θέλουμε να αναζητήσουμε άμεσες επιρροές στο έργο του R.E. Howard, θα πρέπει να ανατρέξουμε στο έργο του περίφημου Edgar Rice Burroughs και στους δύο σημαντικότερους ήρωές του, τον Tarzan και τον John Carter.
Ιδιαίτερα τα βιβλία του Burroughs με ήρωα τον ατρόμητο ίλαρχο του Αμερικανικού Εμφυλίου (ο οποίος μεταφέρεται μυστηριωδώς στον Άρη και πραγματοποιεί απίστευτους άθλους κερδίζοντας την καρδιά της πανέμορφης πριγκίπισσας Dejah Thoris) άσκησαν καταλυτική επιρροή στη γόνιμη φαντασία του νεαρού Howard. Απόρροια των πρώιμων αναζητήσεων του Τεξανού συγγραφέα ήταν το διήγημα "Spear and Fang" (Δόρυ και Δόντι), που δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 1925 στο περιοδικό "Weird Tales" – το δημοφιλέστερο pulp ανάγνωσμα της εποχής. Το πρώτο αυτό έργο του Howard είχε ως ήρωα έναν άνθρωπο των σπηλαίων και η βίαιη όσο και καταιγιστική αμεσότητά του, εντελώς πρωτόγνωρη για τα δεδομένα της εποχής, γοήτευσε τους αναγνώστες, υποχρεώνοντας τους αρμόδιους του "Weird Tales" να ζητήσουν ακόμα περισσότερες περιπέτειες παρόμοιου ύφος. Κάπως έτσι δημιουργήθηκε το διήγημα "The Shadow Kingdom", που ουσιαστικά θεωρείται ως το πρώτο δείγμα Sword & Sorcery και δημοσιεύτηκε επίσης στο "Weird Tales" τον Αύγουστο του 1929. Εδώ παρουσιάζεται για πρώτη φορά ο βάρβαρος Kull, βασιλιάς της Valusia, ένας ατρόμητος ήρωας που έρχεται αντιμέτωπος με μια αρχαία φυλή μοχθηρών ερπετανθρώπων (Serpent-men).
Τον ίδιο καιρό, ο Howard διαμόρφωνε τους σημαντικότερους χαρακτήρες του: τον περιπλανώμενο πουριτανό ξιφομάχο Solomon Kane (Red Shadows, 1928), τον ναυτικό και πυγμάχο Steve Costigan (The Pit of the Serpent, 1929) και τον Πίκτη βασιλιά, Bran Mak Morn (Kings of the Night, 1931). Όμως ο ήρωας που ουσιαστικά έγινε το συνώνυμο του Sword & Sorcery ήταν ο Κιμμέριος Conan. Ο διασημότερος πρωταγωνιστής των ιστοριών του Howard είναι θεόρατος, με γαλάζια μάτια, μακριά μαύρα μαλλιά και ατσάλινους μυώνες, ενώ η θηριώδης σωματική διάπλασή του δεν τον εμποδίζει να κινείται με απίστευτη ταχύτητα, σκορπίζοντας το θάνατο στους εχθρούς του. Το πρώτο διήγημα με ήρωα τον Conan είναι το “The Phoenix on the Sword” και δημοσιεύτηκε στο "Weird Tales", δίνοντας το έναυσμα για μια πλειάδα επικών ιστοριών που ξεδιπλώνουν όλη τη ζωή του Κιμμέριου. Είναι αξιοσημείωτο ότι η πρώτη ιστορία του Conan είναι στην ουσία μία ξαναγραμμένη ιστορία του Kull, το “By This Axe I Rule”, με την προσθήκη μαγείας και καταιγιστικής δράσης, σήμα κατατεθέν όλων των περιπετειών του Conan.
Δε θα επεκταθούμε περαιτέρω στο έργο του R.E. Howard, καθώς αφιερώματα τόσο στον ίδιο όσο και στον πιο διάσημο ήρωά του θα βρείτε σε άλλα σημεία του website μας. Θα επισημάνουμε απλώς ότι τα πρότυπα που έθεσε με τις ιστορίες του, αξιοποιήθηκαν δημιουργικά από μια πλειάδα σύγχρονών του συγγραφέων, στους οποίους χρωστάμε την εξέλιξη του τόσο δημοφιλούς αυτού κλάδου της Λογοτεχνίας του Φανταστικού.
Η εποχή των ηρώων
Λίγο καιρό μετά τη δημοσίευση του "The Shadow Kingdom" στις σελίδες του "Weird Tales", ο Clark Ashton Smith έστειλε στο ίδιο περιοδικό το διήγημα "The End of the Story" (Μάιος 1930). Ηταν το πρώτο κεφάλαιο μιας σειράς περιπετειών που εξελίσσονταν στην Averoigne, μια μεσαιωνική χώρα που έβριθε από γενναίους πολεμιστές και πανίσχυρους μάγους. Ένας ακόμα κύκλος διηγημάτων του συγγραφέα είχε ως σκηνικό τη φανταστική ήπειρο της Υπερβορείας, ενώ μια διαφορετική θεώρηση του ίδιου θέματος μας προσφέρουν τα διηγήματα που διαδραματίζονται στο μακρινό μέλλον και στην ήπειρο Zothique.
Εξίσου καθοριστική ήταν η συνεισφορά της C.L. Moore, η οποία δημιούργησε την πρώτη ηρωίδα του χώρου. Οι περιπέτειες της ατρόμητης Jirel of Joiry άρχισαν να δημοσιεύονται στο "Weird Tales" περίπου τέσσερα χρόνια μετά την έλευση του Κιμμέριου ήρωα του Howard, θέτοντας τις βάσεις για το αρχέτυπο της γυναίκας-πολεμίστριας, ένα θέμα που θα απασχολούσε πολλούς συγγραφείς στο μέλλον. Ο σύζυγος της C.L. Moore, Henry Kuttner, κυρίως γνωστός για το έργο του στο χώρο της Επιστημονικής Φαντασίας, συμμετείχε επίσης ενεργά στα πρώτα βήματα του Sword & Sorcery με τις ιστορίες του Elak από την Ατλαντίδα, αλλά και με το μυθιστόρημα "The Dark World" (1946).
Καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του ’30, σημαντικοί συγγραφείς του χώρου, όπως ο L. Sprague De Camp και o Fletcher Pratt, ασχολήθηκαν με το Sword & Sorcery, εξερευνώντας αλλά και επεκτείνοντας τα όριά του.
Περιπέτειες… αιχμής
Ο επόμενος σταθμός στην ιστορία και την εξέλιξη του Sword & Sorcery είναι η δημοσίευση του διηγήματος “Two Sought Adventure” του Fritz Leiber στο περιοδικό "Unknown", το 1939. Το διήγημα αυτό σηματοδοτεί την πρώτη εμφάνιση δύο κλασικών ηρώων του είδους, του γιγαντόσωμου βάρβαρου πολεμιστή, Fafhrd, και του μικροκαμωμένου όσο και δαιμόνιου κλέφτη, Gray Mouser. Μέσα στα επόμενα 50 σχεδόν χρόνια, ο Leiber θα προσφέρει στους αναγνώστες πολλές ιστορίες με πρωταγωνιστές τους δύο ήρωες, ευφάνταστες διηγήσεις γεμάτες δράση, σκοτεινό χιούμορ και συγκλονιστικές ανατροπές που εξελίσσονται στον κόσμο του Nehwon και στη μεγαλύτερη πόλη του, Lankhmar. Οι ιστορίες αυτές είναι το πιο γνωστό έργο του Αμερικανού συγγραφέα και θεωρούνται ένα από τα ορόσημα του Sword & Sorcery. Αξίζει να σημειώσουμε ότι η νουβέλα “Ill Met in Lankhmar” (1970), που εξιστορεί την πρώτη συνάντηση των δύο ανόμοιων ηρώων, κατέκτησε τα δύο μεγαλύτερα βραβεία της Λογοτεχνίας του Φανταστικού, Hugo και Nebula.
Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του ’40 και του ’50, το ενδιαφέρον για το Sword & Sorcery άρχισε να εξασθενεί. Το σκηνικό άλλαξε άρδην στις αρχές του ’60, όταν ο Βρετανός συγγραφέας, Michael Moorcock, δημοσίευσε τη νουβέλα "The Dreaming City" στις σελίδες του περιοδικού "Science Fantasy". Είναι η πρώτη ιστορία με ήρωα τον Elric του Melnibone, έναν σκοτεινό αντιήρωα που μοιάζει να εκπροσωπεί ακριβώς τις αντίθετες αξίες που ενέπνευσαν τον Conan του R.E. Howard. Ο Elric είναι ένας φιλάσθενος αλμπίνος που εγκαταλείπει το θρόνο της πατρίδας του, έχοντας σκοτώσει τη μοναδική του αγάπη, ένας εκλεπτυσμένος ευγενής που απαρνείται τις αξίες, τα ιδανικά, τα πλούτη αλλά και τη δόξα των προγόνων του, αδιαφορώντας για όλα εκείνα για τα οποία μάχονταν μέχρι τότε οι παραδοσιακοί ήρωες του Sword & Sorcery. Κυρίαρχη θέση στη ζωή και τις περιπέτειες του Elric κατέχει η μαγεμένη λεπίδα Stormbringer, που χαρίζει υπεράνθρωπη δύναμη στον ήρωα, συνήθως με αντίτιμο τη δυστυχία και το θάνατο των αγαπημένων του. Στις περιπέτειες του αυτοεξόριστου πρίγκιπα του Melnibone, οι έννοιες του Καλού και του Κακού δεν έχουν διακριτά όρια, ενώ o ίδιος πασχίζει να διατηρήσει την αξιοπρέπεια και την εντιμότητά του, αν και γνωρίζει ότι η πιο πιθανή έκβαση είναι η αποτυχία. Αν και πολλοί κατηγορούν τον Moorcock για άκρατο πεσιμισμό, σκοπός του συγγραφέα είναι να καταδείξει την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου αλλά και την προσπάθειά του να ξεπεράσει το πεπρωμένο.
Παρόμοιοι προβληματισμοί είχαν εκφραστεί για πρώτη φορά σε ένα άλλο έργο του Βρετανού συγγραφέα, το μυθιστόρημα "Eternal Champion" (1957), ο πρωταγωνιστής του οποίου γίνεται άβουλο πιόνι της ζοφερής μοίρας και της αιώνιας σύγκρουσης της Τάξης με το Χάος. Ένα μοτίβο που διαπνέει το έργο του Moorcock και που παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο παραπάνω έργο αφορά στη δράση του Αιώνιου Πρόμαχου, ενός ανθρώπου που έχει επωμιστεί το δυσβάσταχτο καθήκον να διατηρήσει την ισορροπία μεταξύ της Τάξης και του Χάους. Υπό αυτή την έννοια, ο Elric αλλά και πολλοί ακόμα ήρωες του Βρετανού συγγραφέα, όπως ο Hawkmoon και ο Corum, δεν είναι παρά οι διαφορετικές εκφάνσεις αυτού του Αιώνιου Πρόμαχου. Το έργο του Moorcock αναζωογόνησε το χώρο του Sword & Sorcery, δίνοντας ένα τέλος στην εποχή της αθωότητας, αλλά και αποκαθηλώνοντας την εικόνα του πάντοτε αισιόδοξου ήρωα που με αρωγό το σπαθί, την εξυπνάδα και το θάρρος του ήταν σε θέση να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε απειλή.
Τα χρόνια της ωριμότητας
Το έργο του Moorcock αλλά και οι γενικότερες αναζητήσεις στο χώρο του fantasy είχαν καθοριστικό αντίκτυπο στην εξέλιξη του Sword & Sorcery. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της ευρείας πλέον αποδοχής του συγκεκριμένου κλάδου του fantasy είναι τo μυθιστόρημα "Glory Road" (1963) του Robert A. Heinlein, που αποτελεί ενδιαφέρον μείγμα Sword & Sorcery, High Fantasy και Επιστημονικής Φαντασίας. Την ίδια χρονιά, η Andre Norton εξέδωσε το μυθιστόρημα "Witch World", πρώτο μέρος της ομώνυμης σειράς που εξελίσσεται σε κάποιο παράλληλο σύμπαν και συνδυάζει αριστοτεχνικά τα κλασικά θέματα και το αφηγηματικό ύφος των συγγραφέων του ’30 με τους προβληματισμούς που είχαν θέσει οι νεότεροι συγγραφείς του χώρου.
Μερικά χρόνια αργότερα, ιδρύεται η Swordsmen and Sorcerers' Guild of America (Αμερικανική Συντεχνία Σπαθοφόρων και Μάγων), γνωστή και ως SAGA, με σκοπό να διευρύνει τους ορίζοντες του Sword & Sorcery. Από τις αρχές της δεκαετίας του ’70 και για τα επόμενα δέκα χρόνια, υπό την αιγίδα της SAGA, εκδόθηκαν πέντε συνολικά ανθολογίες που έφεραν το γενικό τίτλο “Flashing Swords!” και περιλάμβαναν έργα γνωστών συγγραφέων και ιδρυτικών μελών της λογοτεχνικής αυτής ομάδας, μεταξύ των οποίων βρίσκουμε τα ονόματα των Fritz Leiber, Michael Moorcock, Sprague De Camp, Poul Anderson, Jack Vance, Andre Norton, Lin Carter (ο οποίος ήταν και ο επιμελητής της σειράς) αλλά και νεότερων δημιουργών, όπως οι Tanith Lee, C.J. Cherryh και Katherine Kurtz.
Την ίδια περίπου εποχή, ο Karl Edward Wagner ολοκλήρωσε το μυθιστόρημα “Darkness Weaves”, στο οποίο πρωταγωνιστεί ένας μυστηριώδης αντιήρωας. Όπως μαρτυρεί το όνομά του, ο Kane δημιουργήθηκε με πρότυπο τον βιβλικό αδελφοκτόνο Κάιν και ενσωματώνει τα χαρακτηριστικά πολλών ηρώων του χώρου, όπως ο Conan και ο Elric. Τα επόμενα χρόνια, νεότερες γενιές συγγραφέων συνέχισαν στα βήματα του Moorcock, της Norton και του Wagner, εξερευνώντας τις άγνωστες πτυχές και τις νέες δυνατότητες του Sword & Sorcery και διαμορφώνοντας ανθρώπινους ήρωες που με χιούμορ και ρεαλισμό προσπαθούν να αντεπεξέλθουν σε κάθε λογής δυσκολίες. Χαρακτηριστικά παραδείγματα του είδους είναι η Tanith Lee, o Larry Niven, η C.J. Cherryh και ο Craig Shaw Cardner.
Το παρόν και το μέλλον του Sword & Sorcery
Από τα πρώτα διηγήματα του R.E. Howard μέχρι και σήμερα, οι ιστορίες Ξίφους και Μαγείας αποτέλεσαν ένα από τα πιο ζωντανά κομμάτια του ευρύτερου fantasy. Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών του 20ου αιώνα, το Sword & Sorcery ξεπέρασε τα όρια της λογοτεχνίας του Φανταστικού, βρίσκοντας γόνιμο έδαφος στο χώρο των κόμιξ, του κινηματογράφου αλλά και του gaming. Τα Παιχνίδια Ρόλων (Role Playing Games), με κύριο παράδειγμα το δημοφιλές Dungeons & Dragons, βασίστηκαν σχεδόν εξ ολοκλήρου στη λογοτεχνία και στις βασικές αρχές του Sword & Sorcery, θεμελιώνοντας κόσμους περιπέτειας όπου η μαγεία και η σωματική δύναμη παίζουν κυρίαρχο ρόλο.
Το 1987, o R.A. Salvatore δημιούργησε τον Drizzt Do’Urden, τον κατά τεκμήριο δημοφιλέστερο ήρωα των Forgotten Realms, ενός κόσμου φαντασίας που αποτελεί ένα από τα παρακλάδια του D&D. Το λογοτεχνικό έργο του Salvatore διαπνέεται από τα πρότυπα που έθεσαν οι σημαντικότεροι συγγραφείς του είδους, ενώ ο ίδιος ο Drizzt χρωστά πολλά στον Elric του Moorcock. Νεότεροι συγγραφείς, όπως ο Terry Brooks, ο Terry Goodkind, ο Robert Jordan, η Anne McCaffrey, ο David Gemmel και ο George R.R. Martin, έχουν αξιοποιήσει το έργο των παλαιότερων συγγραφέων του χώρου, διανθίζοντας τις σημαντικές σειρές τους με στοιχεία Sword & Sorcery και προσφέροντας νέες δημιουργικές διεξόδους σ’ έναν χώρο που, επτά και πλέον δεκαετίες μετά τη γέννησή του στις σελίδες του "Weird Tales", συνεχίζει να εξελίσσεται και να προσφέρει μοναδικές στιγμές σε εκατομμύρια αναγνώστες σ’ ολόκληρο τον κόσμο.