“Υπάρχει το κόκκινο νήμα του φόνου ανάμεσα στο άχρωμο κουβάρι της ζωής, και το καθήκον μας δεν είναι άλλο από το να το ξεμπλέξουμε, να το απομονώσουμε και να φέρουμε στο φως και το παραμικρό εκατοστό του”.
Ένας μεσόκοπος άνδρας στέκεται μπρος στα τεκμήρια της φαινομενικά ύψιστης έκφρασης του ανθρώπινου παραλογισμού που είναι μια δολοφονία. Είναι ένας άνθρωπος του 19ου αιώνα. Ο κύριος Σέρλοκ Χολμς. Αυτός ακριβώς είναι και ο τίτλος του πρώτου κεφαλαίου του βιβλίου “Σπουδή στο κόκκινο”, με το οποίο έκανε τα πρώτα του βήματα στη λογοτεχνία ο γιατρός Άρθουρ Κόναν Ντόυλ. Τα χρόνια που σπούδασε ιατρική ο συγγραφέας χρησίμευσαν ταυτόχρονα και σαν σπουδή στην τέχνη της παρατήρησης. Αργότερα, η εξάσκηση του επαγγέλματος του παθολόγου θα του προσφέρει μια αξιοσημείωτη ευκαιρία να εφαρμόσει τα δεδομένα της παρατήρησης, της μνήμης και της φαντασίας.
Ο άνθρωπός μας και ο ήρωάς του δρουν μεσούσης της βιομηχανικής επανάστασης. Η εποχή τους έχει σημάνει την ιστορική ώρα του θριάμβου των θετικών επιστημών. Είναι ο αιώνας της λογικής και του απότοκού της, της μηχανής. Ο Κόναν Ντόυλ έχει συνοψίσει στο δεύτερο κεφάλαιο της “Σπουδής στο κόκκινο”, που φέρει τον τίτλο “Η επιστήμη της επαγωγής” την πεμπτουσία της φιλοσοφίας αυτού του αιώνα.
“Από μια σταγόνα νερού, ένας ορθολογιστής θα μπορούσε να συμπεράνει με βεβαιότητα πως προέρχεται από τον Ατλαντικό ή τον Νιαγάρα, χωρίς να έχει δει ή να έχει ακούσει ποτέ για τον ένα ή τον άλλο. Όλη η ζωή, συνεπώς, είναι μια μεγάλη αλυσίδα, η φύση της οποίας καθίσταται γνωστή εφ’ όσων μας έχει δοθεί ένας και μόνο κρίκος της”.
Η κρίσιμη λέξη είναι “ορθολογιστής”. Αν ο Ντα Βίντσι και οι μεγάλοι θαλασσοπόροι υπήρξαν οι αντιπροσωπευτικοί ανθρώπινοι τύποι της Αναγέννησης, οι Κόναν Ντόυλ – Σέρλοκ Χολμς και ο Ιούλιος Βερν ήταν οι τυπικοί εκπρόσωποι του 19ου αιώνα, του αιώνα του ορθολογισμού. Κονκισταδόροι της φύσης απ’ τον άνθρωπο, έτρεφαν μια φιλοδοξία που έφτανε στα όρια της ύβρεως. Να αποκρυπτογραφήσουν τον κώδικα του κόσμου.
“Ας φτιάξουμε ένα υποβρύχιο να φτάσουμε ως τα βάθη των Ωκεανών”, κραύγαζε ο Ιούλιος Βερν. “Ας φτιάξουμε έναν πύραυλο να πάμε στη Σελήνη”. Αλλά η φιλοδοξία των Ντόυλ – Χολμς είναι ίσως μεγαλύτερη. “Να ανιχνεύσουμε το κακό που ενεδρεύει στην ανθρώπινη φύση. Να φωτίσουμε τα σκοτάδια της ψυχής”, μοιάζουν να λένε σ’ όλη την πορεία τους μέσα από το αστυνομικό μυθιστόρημα. Και για όλα αυτά ένα μέσον υπάρχει: η λογική. Τόσο ο Βερν όσο και ο Κόναν Ντόυλ δίνουν την εντύπωση ότι εμφορούνται από μια αχαλίνωτη αισιοδοξία και μια απεριόριστη εμπιστοσύνη στις δυνατότητες της επιστήμης. Η επιστήμη και οι μέθοδοι της, που βασίζονται στη λογική, θα κάνουν πιο δίκαιη την κοινωνία και καλύτερο τον άνθρωπο. Ο 20ός αιώνας θα έρθει για να τους διαψεύσει τραγικά.
Αλλά η πίστη του Κόναν Ντόυλ στον ορθολογισμό μετριαζόταν από μια άλλη πλευρά. Ο ορθολογιστής συμβίωνε στο ίδιο σώμα και στο ίδιο κρανίο με το συστηματικό μελετητή της μεταφυσικής. Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει, χωρίς να αυθαιρετεί, ότι τον ορθολογισμό, που στην περίπτωση του Βερν λειτουργούσε σαν απόλυτο, τον μετρίαζε για το γιατρό Κόναν Ντόυλ και τον ντεντέκτιβ Σέρλοκ Χολμς η καθημερινή αντιμετώπιση του κακού.
“Κάθε νίκη είναι προσωρινή. Το κακό πάντα επιστρέφει”, τονίζει ένα από τα αρχαιότερα βιβλία της ανθρωπότητας, “Το κινέζικο βιβλίο των αλλαγών”, που εκείνη την εποχή γινόταν γνωστό στη Δύση και που ασφαλώς θα ήξερε ο Κόναν Ντόυλ.
Οι φανατικοί αναγνώστες του Κόναν Ντόυλ γνωρίζουν τη μελέτη του Σέρλοκ Χολμς για τις 114 ποικιλίες της στάχτης του τσιγάρου. Πρόκειται για το αποκορύφωμα της μεθόδου του. Ταυτόχρονα όμως πρόκειται και για την πιο εύγλωτη απεικόνιση της λογικής του 19ου αιώνα.
“Ο άνθρωπος πρέπει να επαγρυπνεί γι’ αυτή τη μικρή εύφορη γη που έχει στο μυαλό, ώστε να βρίσκεται πάντα σε εγρήγορση και να έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί ανά πάσα στιγμή τα ερεθίσματα που θέλει, ενώ τα υπόλοιπα να τα χρησιμοποιεί μέσα στην αποθήκη που είναι η βιβλιοθήκη του και όπου θα τα βρει όταν τα χρειαστεί”, λέει ο Χολμς στον Watson.
Σ’ αυτή τη λογική και την τέχνη της παρατήρησης, θα πρέπει να αποδώσουμε την αμείωτη γοητεία που ασκεί ο Σέρλοκ Χολμς σαν γενάρχης, αλλά και οι μεγάλοι ντεντέκτιβς που τον ακουλούθησαν, ο Ηρακλής Πουαρό, της Αγκάθα Κρίστι, και άλλοι. Μυούν τον αναγνώστη, το μέσο άνθρωπο, στην αποκρυπτογράφηση των σημάτων μιας πραγματικότητας, που δεν είναι πάντα αυτό που φαίνεται. Όσοι κατηγορούν το μέσο πολίτη της Δύσης στο δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα ότι επηρεασμένος από το Φρόυντ και την ψυχανάλυση σκαλίζει τα φαινόμενα για να βρει τα κρυμμένα αίτια μιας συμπεριφοράς, αδικούν το Σέρλοκ Χολμς και τους απογόνους του. Έχουν συμβάλει και αυτοί στη γενίκευση της τάσης να γίνουμε όλοι αυτοσχέδια λαγωνικά, ερασιτέχνες ντετέκτιβ.
“Ο Κόναν Ντόυλ μας δείχνει πόσο εύκολο είναι, εάν ξέρουμε να παρατηρούμε προσεχτικά, το να ανακαλύψουμε πολλά πράγματα για τον τρόπο που υπάρχουν και σκέφτονται αυτές οι αθώες και ασυναίσθητες υπάρξεις που είναι οι φίλοι μας, ενώ επεκτείνοντας αυτή την ίδια μέθοδο μπορούμε να κατανοήσουμε τον εγκληματία και να ανακαλύψουμε τους πιο επιτήδειους τρόπους του. Τίποτα κρυφό υπό τον ήλιο”, γράφει ο γιατρός Τζόζεφ Μπελ, που υπήρξε το μοντέλο του Σέρλοκ Χολμς, και συνεχίζει:
“Το χρυσό ρολόι με το φθαρμένο κούμπωμα και τα σημάδια που άφησε πάνω του ο ενεχυροδανειστής είπε από μόνο του και μάλιστα πολύ καλά την ιστορία του αδελφού του Watson. Το παλιό, σκονισμένο καπέλο αποκάλυψε ότι ο ιδιοκτήτης του είχε αρχίσει να πίνει μερικά χρόνια νωρίτερα και είχε κόψει τα μαλλιά του ακριβώς την προηγούμενη. Η μικροσκοπική άκρη ενός αγκαθιού και το τρομερό αποτύπωμα ενός ποδιού, που δεν ήταν ούτε από πίθηκο ούτε από παιδί, επέτρεψαν στο Χολμς να οδηγηθεί στη σύλληψη του ιθαγενή της νήσου Άνταμαν”.
Ο 19ος αιώνας προετοίμασε τις μεγάλες επιστημονικές επαναστάσεις που χαρακτήρισαν το πρώτο ήμισυ του 20ου. Ο ενημερωμένος σύγχρονος αναγνώστης εκπλήσσεται όταν συναντάει, στις πρώτες κιόλας σελίδες της “Σπουδής στο κόκκινο”, κάποιες φράσεις του Σέρλοκ Χολμς που προαναγγέλλουν την επανάσταση των ηλεκτρονικών υπολογιστών.
“Θεωρώ πως ο νους του ανθρώπου είναι αρχικά σαν μια μικρή, κενή σοφίτα, που οφείλεις να την εφοδιάσεις με τα έπιπλα της αρεσκείας και της επιλογής σου. Ένας ανόητος βάζει όλων των ειδών τα παλιοπράγαμτα που θα συναντήσει κι έτσι, η γνώση που θα μπορούσε να του είναι χρήσιμη κάποτε, είτε μένει απ’ έξω γιατί δεν χώρεσε είτε, στην καλύτερη περίπτωση, βρίσκεται μπερδεμένη σ’ έναν κυκεώνα από άλλα αντικείμενα και είναι δύσκολο να βρεθεί. Ο επιδέξιος τεχνίτης, όμως, θα είναι πραγματικά πολύ προσεχτικός, πώς και με τι θα εφοδιάσει τη σοφίτα του μυαλού του ”.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία στην ιστορία του αστυνομικού μυθιστορήματος είναι η σχέση του συγγραφέα με το δημιούργημά του. Το αναμφισβήτητα βασιλικό ζευγάρι του είδους, ο Σερ Άρθουρ Κόναν Ντόυλ και η Ντέημ Αγκάθα Κρίστι, ανέπτυξαν με τα δημιουργήματά τους μια τόσο έντονη σχέση ταύτισης, ώστε και οι δύο μπήκαν στον πειρασμό να δολοφονήσουν τα πνευματικά τους τέκνα. Τον Οκτώβριο του 1983, δημοσιεύεται το Final Problem, όπου ο Ντόυλ απαλλάσσεται από την ενοχλητική παρουσία του σωσία του Χολμς, ρίχνοντάς τον, δια χειρός του γιατρού Moriarty σε κάποια ελβετική χαράδρα. Τον Οκτώβριο πάλι του 1903, ο δαιμόνιος ντετέκτιβ ξαναζωντανεύει στη χαράδρα του Ράισενμπαχ, στην οποία είχε βρει το θάνατο 10 χρόνια νωρίτερα. Εβδομήντα δυο χρόνια αργότερα, και συγκεκριμένα στις 6 Αυγούστου του 1975, οι Times της Νέας Υόρκης δημοσιεύουν στην πρώτη τους σελίδα, δίπλα σ’ ένα πορτρέτο του Ηρακλή Πουαρό, την είδηση του θανάτου του. Η μεγάλη κυρία του εγκλήματος τον είχε δολοφονήσει στο βιβλίο της “Η αυλαία πέφτει”.
Το γεγονός ότι οι δημιουργοί τους κατέφυγαν στη δολοφονία για να τους ξεφορτωθούν, αποδεικνύει την έκταση της γοητείας που οι δυο δαιμόνιοι ντετέκτιβ ασκούν στο κοινό, σε κάθε γωνιά της γης. Ακόμα κι αν ορισμένοι εξακολουθούν να μην εντάσσουν το αστυνομικό μυθιστόρημα στην υψηλή λογοτεχνία, ο Σέρλοκ Χολμς είναι σύντροφος και συνοδοιπόρος του Δον Κιχώτη. Με την ίδια επιμονή που ο Ισπανός ιππότης της ελεεινής μορφής κονταροχτυπιέται με ανεμόμυλους, ο Άγγλος ντετέκτιβ προσπαθεί να διαλύσει με τη λογική το πυκνό σκοτάδι του κακού.